รักใหญ่ [6930]
ชื่อ รักใหญ่
ชื่ออื่นๆ รัก ,ฮัก ,ฮักหลวง
ซื่อสามัญ Burmese lacquer tree, Burmese vanish wood, Black lacquer tree, Thai vanish wood, Red zebra wood
ชื่อวิทยาศาสตร์ Gluta usitata (Wallich) Ding Hou
ชื่อพ้อง Melanorrhoea usitata Wall.
ชื่อวงศ์ ANACARDIACEAE
ลักษณะทั่วไป ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ สูงประมาณ 15-25 เมตร เรือนยอดเป็นพุ่มค่อนข้างกลม ทุกส่วนของต้น มีน้ำยางใส


ภาพแสดงลักษณะทั่วไปของต้นรักใหญ่

ลำต้น เปลือกต้นสีน้ำตาลปนเทาแตกเป็นร่องยาว หลุดลอกออกเป็นชิ้นเหลี่ยมบางๆ เปลือกชั้นในสีชมพูอ่อนมียางใส เมื่อถูกอากาศจะเข้มขึ้นจนเป็นสีดำ กิ่งอ่อนและยอดปกคลุมด้วยขนยาวสีขาว กิ่งแก่เกลี้ยง หรือมีขนสั้นๆ

ภาพแสดงลักษณะลำต้นของต้นรักใหญ่

ภาพแสดงลักษณะเปลือกชั้นในสีชมพูอ่อนมียางใส
และ กิ่งอ่อนและยอดปกคลุมด้วยขนยาวสีขาว

ใบ เป็นใบเดี่ยวออกสลับกันอยู่ตอนปลาย ๆ กิ่ง รูปขอบขนานหรือรูปไข่กลับ โคนใบสอบ ปลายใบมน ใบอ่อนมีขนปกคลุมหนาแน่นทั้ง 2 ด้าน ด้านบนใบมีขนสีน้ำตาลปนเทาประปราย ด้านท้องใบ มีขนหนาแน่นแต่จะร่วงหลุดไปเมื่อใบแก่เต็มที่ ขอบใบเรียบหรือเป็นคลื่นเล็กน้อย ใบกว้าง 5-12 ซม. ยาว 12-36 ซม. ก้านใบยาว 1-3 ซม. โคนก้านที่ติดกับกิ่งพองป่อง เส้นแขนงใบ ข้างละ 15-25 เส้น นูนชัดเจนทางด้านบน เป็นแบบร่างแหชัดเจนทางด้านล่าง มักพบแมลงไข่ไว้ตามใบและจะเกิดเป็นตุ่มกลมๆตามใบ

ภาพแสดงลักษณะใบของต้นรักใหญ่

ดอก

ดอกสมบูรณ์ ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง ออกที่ปลายกิ่ง หรือใกล้ปลายกิ่งและซอกใบ มักทิ้งใบก่อนออกดอก ดอกเริ่มบานจากสีขาว แล้วเปลี่ยนเป็นสีชมพูและแดงสด ดอกออกเป็นกลุ่มช่อหนาแน่นในซอกใบบนๆ ช่อดอกยาวได้ถึง 35 ซม. ก้านดอกยาว 1-1.5 ซม. มีขนสั้นนุ่ม สีน้ำตาลปกคลุม ดอกย่อยจำนวนมาก ดอกตูม รูปขอบขนาน กว้างประมาณ 2.5 มม. ยาวประมาณ 5 มม. มีขนประปราย ที่ปลายมีขนเป็นกระจุก กลีบดอกสีขาวมีแถบสีเหลืองแกมเขียวตรงกลาง กลีบดอก 5-6 กลีบ แผ่กว้าง ปลายแคบแหลม ด้านหลังกลีบมีขน กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ เชื่อมติดกัน ปลายแยก 5 แฉก ในดอกแก่กลีบเลี้ยงรูปร่างคล้ายหมวก กว้าง 0.7-1.8 มม. ยาว 3-7.5 มม. สีแดง มี 5 กลีบ ผิวด้านในมีขนสั้นนุ่ม กลีบดอก รูปขอบขนาน กว้าง 1-2 ซม. ยาว 6-7 ซม. ปลายแหลมหรือมน มีขนอุยหนาแน่น กลีบดอกขยายขนาดขึ้น และกลายเป็นปีกเมื่อติดผล จานฐานดอกเกลี้ยง เกสรเพศผู้จำนวนมาก ยาวประมาณ 1 ซม. รังไข่กลม ก้านเกสรตัวเมีย 1 อัน ติดด้านข้างของรังไข่

แสดงลักษณะดอกของต้นรักใหญ่

ผล

ผลแบบ drupe กลม แข็ง ขนาด 0.8-1.2 ซม. มีส่วนของกลีบดอกที่ขยายเป็นกลีบสีแดงรองรับ รูปขอบขนาน 5 ปีก ระหว่างโคนปีกกับผลมีก้านเชื่อมยาว 1.5 ซม. ปีกยาว 5-10 ซม. มีเส้นปีกชัดเจน

แสดงลักษณะผลและการติดของผลบนต้นรักใหญ่

การกระจายพันธุ์ พบกระจายทั่วไปในป่าผลัดใบ ป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ ป่าดิบเขา ทุ่งหญ้าโล่ง เขาหินปูน ชอบที่โล่งแจ้ง ตามแนวสันเขา ความสูงจากระดับน้ำทะเล 100-1,000 เมตร
ช่วงเวลาการมีดอกและผล ระหว่างเดือนธันวาคม - กุมภาพันธ์
หมายเหตุ ใบและน้ำยางทำให้เกิดอาการระคายเคือง และแพ้ได้ในบางคน ทำให้เกิดแผลพุพองนานหลายวัน น้ำยางเมื่อแห้งจะเปลี่ยนเป็นสีดำ และเป็นมัน ใช้สำหรับทำเครื่องเขิน
เอกสารอ้างอิง วิโรจน์ เกษรบัว และประนอม จันทรโณทัย. (2554). พรรณไม้โคกภูตากา พื้นที่ในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช อันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี. ขอนแก่น: โรงพิมพ์คลังนานาวิทยา.

ไซมอน การ์ดเนอร์, พินดา สิทธิสุนทร และวิไลวรรณ อนุสารสุนทร. (2543). ต้นไม้เมืองเหนือ คู่มือศึกษาพรรณไม้ยืนต้นในป่าภาคเหนือ ประเทศไทย. กรุงเทพมหานคร: โครงการจัดพิมพ์คบไฟ.

ธนิสร์ ปทุมานนท์ และชยันต์ พิเชียรสุนทร. พฤกษศาสตร์พื้นบ้านของรักใหญ่และภูมิปัญญาไทยในการแก้พิษจากยางรัก. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก 8, 2-3 พฤษภาคม-ธันวาคม(2553): 121-129.